Türk halk şiirinin temel biçimlerinden biri. Dört dizelik dörtlüklerden oluşur. Uyak düzeni genellikle dördüncü dizelerde yinelenen ve ana uyak denilen uyak çevresinde yürür. En çok kullanılan uyak düzeni, AXAX-BBBX-CCCX ya da AAAX-BBBX-CCCX biçiminde yürütülenidir. Ana uyağın bulunduğu dize hiç değişmeden her dörtlükte yinelenirse, buna kavuştak (divan şiirindeki nakarat karşılığı) denilir. Son dörtlükte ozan adını söyler buna tapşırma (mahlas karşılığı) adı verilir. Koşma, en az 3, en çok 5-6 dörtlük olur, dörtlük sayısı 6'dan çok da olabilir. Hece ölçeğinin genellikle 11 heceli kalıbı ile söylenir. Biçim özellikleri bakımından düz adı verilen asıl koşmadan başka araya maniler sokularak yapılan yedekli koşma, dizeleri ortasında uyaklanan musammat koşma, beş heceli ziyadelerin eklenmesiyle yapılan ayaklı koşma, son dizelerde rediflerden önceki uyak sözünün onu izleyen dörtlüğün ilk dizesinde tekrarıyla yapılan zincirleme koşma, onun ziyadelisi olan zincirbent ayaklı koşma, dördüncü dizeleri aynen tekrarlanan şarkı-koşma gibi çeşitleri vardır. Elimizdeki örneklere göre Türk halk edebiyatının en eski nazım biçimlerinden olan koşma, semai, varsağı, destan, ilâhi-nefes, şathiyye, türkü türlerinde kullanılmıştır.
|